B jak Bogdanów
Wieś położona w południowej części gminy, w odległości 8 km od Kostomłotów. Pierwszy raz wzmiankowana była w 1175 r. jako Villa Bogodani.
Warto zobaczyć:
- zespół kościoła filialnego pw. Matki Bożej Anielskiej z cmentarzem – pochodzi z XIX w., pierwotnie występował jako kaplica;
- kaplica – pochodzi z XIX w., przydrożna, nosząca cechy późnego, ludowego baroku;
- zespół młyna - (obecnie posesja nr 49), pochodzi z II połowy XIX w.;
- krzyż pokutny - jego powstanie szacuje się na XIV- XVI w.
B jak Budziszów
Wieś położona w północnej części gminy, w odległości 12 km od Środy Śląskiej i 21 km od Kostomłotów. Miejscowość wzmiankowana była po raz pierwszy w 1332 r.
Warto zobaczyć:
- zespół folwarczny – posiada historyczną zabudowę z II połowy XIX w. oraz z początku XX w.;
- szkoła ewangelicka - (obecnie budynek mieszkalny nr 16), wybudowana w 1898 r. według projektu z 1897 r. autorstwa mistrza murarskiego Fr. Töplera;
C jak Chmielów
Wieś położona w zachodniej części gminy, w odległości 15 km od Kostomłotów i 21 km od Środy Śląskiej. Wieś wzmiankowana była po raz pierwszy ok. 1300 r., w 1305 r. wymieniona wśród biskupich dóbr czynszowych.
Warto zobaczyć:
- kościół filialny pw. św. Marcina - wzmiankowany był po raz pierwszy w 1353 r., od połowy XVI w. do 1653 r. znajdował się w rękach protestantów. W obecny kształcie wzniesiony został ok. 1500 r. jako gotycki, przebudowany w stylu barokowym w 1728 r.;
- cmentarz przykościelny – pochodzi z końca XIX w.;
- zespół pałacowo – folwarczny - skupiony wokół prostokątnego dziedzińca gospodarczego, na którego zamknięciu od północy posadowiony jest pałac. Jest budowlą późnobarokową, wzniesioną w końcu XVIII w., przebudowany na początku XX w.
C jak Czechy
Wieś położona w północnej części gminy, w odległości 15 km od Kostomłotów i 14 km od Środy Śląskiej. Czechy po raz pierwszy wzmiankowane były w dokumentach z 1253 r. jako wieś należąca do wrocławskiego klasztoru św. Wincentego. W krajobrazie wsi uwagę zwraca nakryty dachem naczółkowym dom mieszkalny nr 12, wzniesiony zapewne w I połowie XIX w.
G jak Godków
Wieś położona w południowo-zachodniej części gminy, w odległości 6 km od Kostomłotów. Miejscowość wzmiankowana została po raz pierwszy w 1175 r. w dokumencie fundacyjnym klasztoru cysterskiego w Lubiążu.
Warto zobaczyć:
- kaplica barokowa - (obecnie kościół filialny pw. Siedmiu Boleści NMP) wzniesiona zapewne w XVIII w. Jest to budowla orientowana, założona na planie prostokąta, o zwartej bryle;
- cmentarz wiejski - (nieczynny), służył pierwotnie mieszkańcom wyznania ewangelickiego i katolickiego. Założony został na zachodnim krańcu wsi, po południowej stronie drogi do Bogdanowa.
J jak Jakubkowice
Wieś położona w środkowej części gminy, w odległości 7 km od Kostomłotów. Jakubkowice wzmiankowane były w źródłach kilkakrotnie na przełomie XIII i XIV w., przy okazji sporów o dziesięcinę należną kościołowi w Kostomłotach. Założenie folwarczne z reliktami parku położone jest w środkowej części wsi i jest zasadniczym elementem kształtującym układ przestrzenny miejscowości.
J jak Jarząbkowice
Wieś położona we wschodniej części gminy, w odległości 19 km od Kostomłotów i 13 km od Środy Śląskiej. Wieś wzmiankowana po raz pierwszy w 1292 r. w dokumencie wezwanych na świadków braci Andreasa i Petera zwanych Grebech. Później wymieniana w podobnych źródłach w 1294, 1300, 1348 oraz 1317 r.
Warto zobaczyć:
- zespół pałacowo-parkowy z folwarkiem - usytuowany w północno-wschodniej części wsi. Pałac wraz z otaczającym go parkiem znajduje się po jego południowo-wschodniej stronie; zabudowania folwarczne zaś na północny- i południowy-zachód od pałacu;
- pałac – (obecnie budynek nr 17), pierwotnie był barokowy, wzniesiony około 1700 r., gruntownie został przebudowany i zmodernizowany w 1890 r., eklektyczny z elementami neoklasycyzmu i neomanieryzmu;
- park krajobrazowy – jego powstanie przypada na lata 1905-1909, został przekształcony w części południowej w latach 80. XX w.
J jak Jenkowice
Wieś położona w północno-zachodniej części gminy, w odległości 7 km od Kostomłotów i 10 km od Środy Śląskiej. W okresie średniowiecza miejscowość należała do dóbr klasztornych. W 1253 r. Jenkowice miały obowiązek płacenia dziesięciny klasztorowi św. Wincentego we Wrocławiu. Zagrody o numerach 5, 8 i 9, które powstałe w połowie lub III kwartale XIX w., stanowią jedną z cenniejszych założeń architektonicznych wsi.
K jak Karczyce
Wieś położona w północno-zachodniej części gminy, w odległości 18 km od Kostomłotów i 20 km od Środy Śląskiej. Miejscowość była wzmiankowana po raz pierwszy w 1221 r. w dokumencie biskupa Wawrzyńca, który nadał z niej dziesięcinę szpitalowi Św. Ducha we Wrocławiu.
Warto zobaczyć:
- kościół filialny pw. Podwyższenia Krzyża Św. - był wymieniony po raz pierwszy w 1335 r. w registrze dziesięcin nuncjusza Galharda de Cerceribus. W obecnej formie kościół został wzniesiony ok. 1500 r., przebudowany później ok. 1600 r. i zmodernizowany w latach 1880 – 1881;- pałac – został wzniesiony w końcu XIX w., znacznie przebudowany w XX w. Obecnie pełni funkcję Szkoły Podstawowej;
- krzyż pokutny – powstał w XIV-XVI w., uszkodzony, wystawiony w miejscu popełnionej zbrodni - znajduje się ok. 400 m na wschód od kościoła, 4 m na południe od drogi do Jarząbkowic, w miejscu gdzie kończy się las, po południowej stronie drogi;
- relikt cenotafu – poświęcony poległym w I Wojnie Światowej żołnierzom – mieszkańcom Karczyc i okolicznych miejscowości, wzniesiony ok. 1918 r. w centrum wsi, po północnej stronie drogi prowadzącej do zespołu pałacowo-folwarcznego;
- ceglany budynek – (obecnie oficyna mieszkalna nr 8), pochodzi z XIX w., wyróżnia się formą architektoniczną i skromnymi, dekorowanymi detalami.
K jak Kostomłoty
Wieś położona w centralnej części gminy, w odległości 16 km od Środy Śląskiej i 35 km od Wrocławia. Pierwsza wzmianka o miejscowości może pochodzić z 1137 r., kiedy to w źródłach wymieniona została osada Kotskin. Kostomłoty były pierwotnie wsią książęcą, a następnie wiejską posiadłością klasztoru benedyktynów a później premonstratensów św. Wincentego we Wrocławiu. Fakt ten został potwierdzony w 1149 r. w dokumencie księcia Bolesława Kędzierzawego, wystawionym we Wrocławiu 22 czerwca, w którym wzmiankowana była osada targowa Costinlot.W Kostomłotach, w obrębie historycznie wykształconego układu przestrzennego, zachowana została niemal w całości zabudowa zagrodowa sprzed 1945 r. Wprawdzie część budynków przez przebudowy i modernizacje zatraciła cechy stylowe, niemniej jako zespół zabudowy stanowi interesujący i cenny przykład dobrze zachowanej wsi.
Warto zobaczyć:
- kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego - wymieniony był po raz pierwszy w 1201 r. w dokumencie papieża Innocentego III z 12 sierpnia. Określony został wówczas „ecclesia St. Godardi in Costomlot”. Kościół jest budowlą gotycką z fragmentami renesansowymi, przebudowywaną i rozbudowywaną w formach neogotyckich. Wzniesiony w połowie XIV w., remontowany ok. 1550 r., a rozbudowany w latach 1582 - 1585. Po wojnie prowadzono wiele prac remontowych: w latach 1959-60 wymieniono pokrycie dachowe, w 1970 r. przeprowadzono remont wieży, w 1997 r. remont elewacji, a w 2003 r. konserwowano elementy wystroju i wyposażenia;
- krzyż wotywny – pochodzi z XIX w., neoromański, wolnostojący, wykonany z piaskowca, otoczony kutą balustradą na ceglanej podmurówce. Ustawiony został we wschodniej części cmentarza przykościelnego. Krzyż w stylu łacińskim z wizerunkiem Chrystusa Ukrzyżowanego ustawiony na wysokim, rozbudowanym cokole, na frontowej ścianie inicjały – MR, na wysokości ok. 70 cm nieczytelna sygnatura artysty;
- pomnik św. Jana Nepomucena - ustawiony przed bramą zachodnią cmentarza przykościelnego ok. 1730 r. Barokowy, sygnowany na obłoku, pod lewą stopą monogramem „F.M.” lub „F.H.”. Znajduje się na wtórnym, prostopadłościennym cokole, wcześniej na kolumnie o spiralnie skręconym trzonie;
- krzyż pokutny - granitowy, z XIV-XVI w. Usytuowany po północnej stronie wschodniego wejścia na cmentarz przykościelny, po zewnętrznej stronie ogrodzenia. Krzyż utrzymany w stylu łacińskim, wolnostojący z wyrytym wizerunkiem miecza;
- średniowieczny pręgierz – znajduje się po wschodniej stronie kościoła. Do wojny ustawiony był w północno-wschodnim narożniku placu rynkowego (obecnie w tym miejscu znajduje się budynek banku). Pręgierz wolnostojący, w kształcie kolumny, zwieńczony impostem, na którym współcześnie (po 1967 r.) dodano zwieńczenie w formie kuli;
- zabudowania dawnego szpitala - (ul. Szpitalna 13), obecnie budynek Samodzielny Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej. Budynek szpitala wzniesiony został w 1896 r. i przebudowany ok. 1930 r. Gruntownie zmodernizowany w roku 2010;
- gospoda - obecnie hotel z restauracją Stary Ratusz. Budynek założony na rzucie litery „L”, wzniesiony w miejscu budynku pochodzącego z końca XVII lub I połowy XVIII w., o czym świadczą zachowane, sklepione kolebkowo piwnice;
- pomnik na cmentarzu – jest poświęcony „Ofiarom terroru hitlerowskiego, jeńcom wojennym i więźniom obozu koncentracyjnego Gross-Rosen zamordowanym w styczniu i lutym 1945 w Piotrowicach, Rzeczycy i Wichrowie, Społeczeństwo gminy Kostomłoty 1974”.
- cmentarz i mur przykościelny – pozostałe zabytkowe obiekty w Kostomłotach.
L jak Lisowice
Wieś położona we wschodniej części gminy, oddalona 16 km od Kostomłotów i 20 km od Środy Śląskiej. Lisowice wzmiankowane były po raz pierwszy w 1221 r., w dokumencie biskupa Wawrzyńca, który nadał z niej dziesięcinę szpitalowi Św. Ducha we Wrocławiu.
Warto zobaczyć:
- zespół dworsko-parkowy z folwarkiem i dawnymi ogrodami użytkowymi - znajduje się w południowo-wschodniej część wsi, po wschodniej stronie drogi. Pierwotnie budynki gospodarcze skupione były od wschodu, północy i zachodu wokół wydłużonego, regularnego dziedzińca, na zamknięciu którego od południa posadowiony jest dwór z ceglanym mostem przerzuconym nad fosą. Obecnie zachowane jest zachodnie skrzydło zabudowy folwarcznej oraz oficyna mieszkalna (nr 16) w skrzydle północnym;
- park - założony w II połowie XIX w. na stosunkowo niewielkim terenie o regularnym planie zbliżonym do kwadratu, na którym znajdowały się, zapewne w XVIII w., dworski ogród gospodarczy i sad. Drzewa nasadzono wzdłuż granic parku, prowadząc po jego obrzeżu ścieżki. Poszerzono też południowo-wschodnią część fosy, urządzając na niej niewielką wyspę. Ponadto w narożu tej części parku wzniesiono grobowiec, którego relikty zachowane są do dzisiaj;
- dwór nr 14 - wzniesiony w II połowie XVI w., przebudowany ok. 1760, 1920 i 1969 r., a zmodernizowany w latach 2003 - 2005.
M jak Mieczków
Wieś położona w południowo-zachodniej części gminy, oddalona 7 km od Kostomłotów i 21 km od Środy Śląskiej. Najstarsze wzmianki źródłowe o Mieczkowie pochodzą z początku XIV w. Wiadomo, że w 1310 r. część miejscowości należała do klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu. W dokumencie z 1315 r. jako świadek został wymieniony sołtys Hermann von Mexscow.
Warto zobaczyć:
- kościół filialny pw. św. Andrzeja Boboli - wzniesiony ok. 1500 r., przebudowywany w połowie XVII w. oraz w latach 1915 i 1927 r., ponadto remontowany w latach 1980, 1988 i 1994. Kościół orientowany, murowany z cegły i tynkowany. Po raz pierwszy został wymieniony w 1335 r. w registrze dziesięcin nuncjusza Galharda de Cerceribus. W czasie reformacji kościół służył ewangelikom. Od 1654 r. w świątyni odprawiano nabożeństwa dla wiernych obu wyznań, a na cmentarzu przykościelnym chowano zmarłych obu konfesji;
- cmentarz przykościelny - usytuowany wokół kościoła na planie owalu zbliżonego do koła, otoczony średniowiecznym murem z kamienia łamanego;
- cmentarz ewangelicki - założony w 1886 r., wysunięty jest na północ od siedliska wsi. Cmentarz założony został na planie prostokąta i otoczony ceglanym murem, na którym zachowane są liczne płyty oraz przyścienne grobowce o znaczeniu historycznym;
- zbór ewangelicki (tzw. Bethaus) - wzniesiony został ze środków gminy protestanckiej w 1742 r. Poświęcenie nastąpiło 30 października tego samego roku.
O jak Osiek
Wieś położona w południowo-zachodniej części gminy, oddalona 7 km od Kostomłotów i 23 km od Środy Śląskiej. Wieś po raz pierwszy wzmiankowana w źródłach w 1200 r., kiedy to biskup Jarosław ponownie zarządził składanie dziesięciny.
Warto zobaczyć:
- kościół filialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny – budowla neogotycka, wzniesiona w latach 1877 - 1879 (na chorągiewce wieży kościoła umieszczona została data „1879”). Kościół zbudowany został według projektów mistrza budowlanego Happego, a ołtarze projektował Carl Buhl. Poświęcenia kościoła dokonał biskup wrocławski, wikariusz generalny Hermann Gleich. Obecnie jest to świątynia filialna parafii pw. Szymona i Judy Tadeusza w Gościsławiu;
- cmentarz - założony na nieregularnym planie: składa się z części starszej - południowej - wokół kościoła i młodszej (z współczesnymi pochówkami) - północnej, graniczącej z zabudową należącą do plebanii;
- kaplice, rzeźby i krzyże przydrożne - przy zagrodzie nr 62 znajduje się wzniesiona w 1847 r. murowana kaplica o formach klasycystycznych w redakcji ludowej. Kolejna, XIX-wieczna kaplica znajduje się na północ od kościoła, przy domu nr 16;
- kolumna Maryjna – zbudowana z piaskowca, w pobliżu kościoła przy dawnym głównym skrzyżowaniu. Ustawiona na prostopadłościennym cokole, zwieńczona czterema główkami anielskimi, z umieszczoną w zwieńczeniu figurą Matki Boskiej z Dzieciątkiem.
P jak Paździorno
Wieś położona w południowej części gminy, oddalona o 4 km od Kostomłotów i 20 km od Środy Śląskiej. Miejscowość i kościół po raz pierwszy wzmiankowane były w źródłach w 1329 r., kiedy tutejszy proboszcz oraz Jacob, proboszcz z Karczyc, wystąpili jako świadkowie w sporach o dziesięcinę.
Warto zobaczyć:
- kościół filialny pw. ś.ś. Apostołów Piotra i Pawła – położony na stoku, we wschodniej części wsi, na cmentarzu grzebalnym. Budowla powstała na fundamentach kościoła średniowiecznego (ok. 1419 r.). Obecny kościół późnobarokowy (ok. 1750 r.), przebudowywany został w stylu klasycystycznym (1813 r. – wówczas przedłużono prezbiterium w kierunku wschodnim) i neogotyckim (w 1880 r.);
- zespół folwarczny z parkiem - zlokalizowany po zachodniej stronie drogi wiejskiej, w niewielkiej odległości na południe od kościoła. Z dawnego okazałego zespołu zachowały się relikty parku i ogrodzenia oraz część budynków folwarcznych;
pomnik - wystawiony przez mieszkańców wsi ofiarom I Wojny Światowej w postaci granitowego obelisku, na którego czole umieszczono inskrypcję z nazwiskami poległych oraz datami ich śmierci. Znajduje się w obrębie parku, w jego północno-wschodnim narożu, przy rozwidleniu dróg.
P jak Piersno
Wieś położona w północno-zachodniej części gminy, w odległości 9 km od Środy Śląskiej i 8 km od Kostomłotów. Piersno na początku XIII w. było wsią książęcą. Wieś wzmiankowana była po raz pierwszy w 1217 r., kiedy to potwierdzono jej przynależność do parafii w Ujeździe Górnym. Wiadomo również, że w 1239 r. wieś została przekazana przez kustosza Lorenza jako prezent dla wrocławskiej katedry.
Warto zobaczyć:
- kościół filialny pw. św. Michała Archanioła - położony w centrum wsi i otoczony cmentarzem. Pierwotna świątynia wzmiankowana była w 1335 r., obecny kościół gotycki wzniesiony został ok. 1500 r. oraz przebudowany ok. 1750 r. Po pożarze odbudowany z ruiny dla potrzeb gminy ewangelickiej w 1848 r. 29 kwietnia 1849 r. został konsekrowany, w 1895 r. przebudowany wraz z nadbudową wieży ze środków rodziny von Kramsta, następnie remontowany i rozbudowany w 1981 r.. Kolejne remonty przeprowadzone zostały w latach 1991 i 2005. Obecnie jest to kościół filialny parafii w Kulinie;
- kaplica staroluterańska – znajduje się w zachodniej części wsi, na terenie posesji nr 61. Wybudowana została około 1850 r. Kaplicy zostały nadane cechy architektury neoklasycystycznej. Obecnie zaadaptowana na magazyn;
- założenie pałacowo-parkowe z folwarkiem - położone w zachodniej części wsi. Pałac z parkiem zajmują zachodnią część założenia, w jej wschodniej części zlokalizowana jest zabudowa gospodarcza skupiona wokół czworobocznego dziedzińca. Zespół łączy się od zachodu z kompleksami leśnymi; na północ od pałacu znajdują się pastwiska, natomiast na południe – pola uprawne.
P jak Piotrowice
Wieś położona w południowej części gminy, w odległości 6 km od Kostomłotów i 22 km od Środy Śląskiej. Piotrowice wzmiankowane były po raz pierwszy w 1221 r. w dokumencie biskupa Wawrzyńca, który nadał z niej dziesięcinę szpitalowi Św. Ducha we Wrocławiu, pozostającemu pod zarządem kanoników regularnych na Piasku. W roku 1250 wymieniona w spisie dóbr tego szpitala.
Warto zobaczyć:
- kościół parafialny pw. św. Katarzyny - obecna świątynia wzniesiona została w II połowie XV w., następnie była przebudowywana w latach 1753 i 1855. Przejęta w 1540 r. przez protestantów, została zwrócony katolikom w 1653 r. Kościół jest budowlą gotycką z elementami barokowymi i neogotyckimi;
- figura św. Jana Nepomucena - figura barokowa z piaskowca, z 1729 r. Przeniesiona zapewne z okolic mostu nad Strzegomką, ustawiona na wtórnym postumencie na terenie cmentarza przykościelnego;
- kościół ewangelicki - wzniesiony w 1832 r., poświęcony 20 października 1833 r. Zastąpił wcześniejszy zbór (Bethaus) z 1743 r., który rozebrano w 1830 r. jako grożący zawaleniem z powodu wielokrotnego podmywania przez młynówkę, odnogę Strzegomki. Budowla utrzymana w stylu arkadowym (Rundbogenstil), wykazuje dużą zbieżność form z dawnym kościołem ewangelickim w Kątach Wrocławskich, zrealizowanym w latach 1833-36 wg projektu K. F. Schinkla;
- park krajobrazowy - od końca XVIII w. do ok. 1828 r. barokowe założenie ogrodowe, które powstały w ramach założeń pałacowych przekształcono w park (w granicach o obecnym zasięgu);
- cmentarz rodowy hrabiów zu Limburg-Strium - założony został w latach 60. XIX w. w północno-wschodnim narożu parku, z grobowcem w kształcie piramidy, nasadzeniami z tui i kamienną ławką. Cmentarz oddzielało od założenia parkowego prawdopodobnie ogrodzenie na kamiennej podmurówce. Grobowiec wzniesiony przed 1887 r., z bloków piaskowca, z kryptą i sklepionym wnętrzem. Założony na rzucie zbliżonym do kwadratu, w formie czterobocznego ostrosłupa z wysuniętym portalem od południa, poprzedzonym dwoma stopniami schodów. Portal o prostych węgarach, zwieńczony trójkątnym naczółkiem ujętym po bokach akroterionami;
- obelisk z granitu (pomnik Bismarcka) – ma formę ostrosłupa, na wysokim, prostopadłościennym cokole, usytuowany na łące sąsiadującej od południowego-zachodu z parkiem krajobrazowym. Wystawiony w 1792 r. przez ówczesnego właściciela dóbr barona Carla von Stillfried und Rattonitz, z wyrytymi nazwiskami właścicieli posiadłości. W 1868 r. na polecenie hrabiego Friedricha Wilhelma zu Limburg-Stirum, umieszczono na obelisku medalion z płaskorzeźbionym popiersiem Bismarcka oraz upamiętniającą go tablicę inskrypcyjną. Wykuto też nazwiska 35 okolicznych mieszkańców poległych w wojnie z 1866 r. prowadzonej między Prusami a Austrią o dominację w Niemczech, której inicjatorem był Bismarck, i która dla Prus zakończyła się sukcesem;
- głaz pełniący rolę cenotafu - upamiętniający żołnierzy - okolicznych mieszkańców, poległych w I Wojnie Światowej, z wyrytymi nazwiskami, wystawiony przez hrabiego Richarda zu Limburg-Strium. Znajduje się przy alei w południowej części parku (w pobliżu stajni).
R jak Ramułtowice
Wieś położona w północno-wschodniej części gminy, w odległości 17 km od Środy Śląskiej i 19 km od Kostomłotów.Obecna miejscowość powstała z połączenia w 1928 r. w jedną jednostkę administracyjną dwóch historycznych wsi Ramułtowic (Romolkwitz) i Ilnicy (Illnisch). Po administracyjnym scaleniu, wieś nazwano Illnisch-Romolkwitz, a od 1936 r. Ramfeld.
Warto zobaczyć:
- kościół parafialny pw. św. Anny - neogotycki, posadowiony na miejscu wcześniejszej świątyni szachulcowej z drewnianą wieżą, wzniesiony w latach 1870-1873 wg projektów z lat 1869-1871, opracowanych przez wrocławskiego architekta Carla Johanna Bogislawa Lüdecke (1826-1894);
- zespół pałacowo-parkowy z folwarkiem – Ramułtowice Górne (Ober Romolkwitz) - powstał w obecnym kształcie przestrzennym w IV kwartale XIX w. (po 1865 r.), z istniejącego wcześniej założenia uwidocznionego na mapie topograficznej z 1826 r. Tworzył go wówczas wzniesiony w latach 20. XIX w. budynek dworu nr 34 - zwany później „alten Schloß” oraz zespół folwarczny skupiony wokół nieregularnego dziedzińca o ściętym północno-zachodnim narożu. Zapewne od lat 20. XIX w. zaczęto kształtować także park krajobrazowy, który znacznie powiększono po 1865 r., kiedy to nowi właściciele przekształcili posiadłość w okazałą rezydencję;
- park naturalistyczny - założony w latach 1870 - 1880, wzmiankowany w księgach adresowych od 1898 r., z rozległą polaną widokową otoczoną nasadzeniami z drzew egzotycznych aklimatyzowanych i rodzimych. W północno-zachodniej części parku usytuowana jest słupowa kapliczka obsadzona koliście drzewami.
S jak Samborz
Wieś położona w zachodniej części gminy, w odległości 5 km od Kostomłotów i 12 km od Środy Śląskiej. Miejscowość Schambordorff wzmiankowana była po raz pierwszy w dokumencie z dnia 7 marca 1328 r., który dotyczył sporu prawnego pomiędzy proboszczem z Kostomłotów a klasztorem św. Wincentego we Wrocławiu. Kolejne informacje pochodzą z 1337 r., kiedy to Andreas von Kniegnitz sprzedał 5 łanów pola ornego i 6 łanów czynszowych niejakiemu Tammo Schirofske, który jeszcze w tym samym dniu przekazał je dożywotnio swojej żonie Elisabeth.
Warto zobaczyć:
- założenie pałacowo-folwarczne - zachowane jest jedynie szczątkowo. Głównym jego elementem jest pałac (obecnie budynek nr 21) usytuowany na niewielkim, ziemnym tarasie, wzniesiony jako budowla barokowa, zapewne w miejscu i być może z wykorzystaniem reliktów starszej siedziby;
- cmentarz - założony w 1827 r. Jego poświęcenie nastąpiło 19 lutego tego roku, a pierwszy pochówek – czternastoletniej Johanny Eleonore Weigel. Był to cmentarz częściowo wyznaniowy, a częściowo komunalny;
- krzyż pokutny - granitowy, znajduje się na skrzyżowaniu dróg Kostomłoty-Jarosław i Mieczków-Piersno, pochodzi z XIV-XVI w.
S jak Samsonowice
Wieś położona w centralnej części gminy, w odległości około 9 km od Kostomłotów. Najstarsze wiadomości o wsi nie są jasne. Prawdopodobnie lokowana na prawie niemieckim w 1228 r. W 1318 r. dwa łany znajdujące się w jej obrębie stanowiły własność kościoła parafialnego w Kostomłotach.Posesja nr 14/15 pochodzi z końca XIX wieku.
S jak Siemidrożyce
Wieś położona w centralnej części gminy, oddalona od Kostomłotów o około 8 km. Siemidrożyce wzmiankowane po raz pierwszy były w 1253 r., kiedy to potwierdzona została przez papieża Innocentego IV dziesięcina płacona z niej klasztorowi św. Wincentego we Wrocławiu. Ponownie wymieniona w 1298 r. w związku ze sporem o dziesięciny.
Warto zobaczyć:
- kościół filialny pw. św. Bartłomieja – rzymsko-katolicki, wzniesiony w 1797 r., w miejscu wcześniejszej, drewnianej świątyni z ok. 1330 r., opisanej jako zrujnowana w 1666 r. i zburzonej po pożarze w 1796 r. Rozbudowany w latach 1902-1903;
- cmentarz przykościelny - założony prawdopodobnie ok. 1330 r., przekształcony w 1797 r. Nekropolia o nieregularnym planie, ogrodzona murem pełniącym częściowo funkcję muru oporowego;
- cenotaf – pomnik upamiętniający żołnierzy – okolicznych mieszkańców, poległych w wojnie francusko-niemieckiej z lat 1870-71 oraz w I Wojnie Światowej, wzniesiony ok. 1918 r., usytuowany przed murem cmentarnym od zachodu.
S jak Sikorzyce
Wieś usytuowana we wschodniej części gminy, oddalona o 22 km od Kostomłotówi 13 km od Środy Śląskiej.Sikorzyce wzmiankowane były po raz pierwszy w 1329 r., kiedy to Peter Synesel, posiadający też włości w Budziszowie, przekazał swe dobra w Sikorzycach żonie i dzieciom. W 1335 r. wymieniany jako właściciel Sikorzyc Petrus von Lubusch, w 1331 r. Nikolaus Dlugosch, a w 1364 r. Paul Sagenoz.
Warto zobaczyć:
- zespół folwarczny z parkiem - relikt wcześniejszego założenia pałacowo-parkowego, o charakterze rezydencjonalnym, z siedzibą właścicieli dóbr ziemskich w Sikorzycach i sąsiednim Budziszowie;
- park - założony prawdopodobnie w I kwartale XIX w, w miejscu wcześniejszych, regularnych ogrodów barokowych. Jego północną i wschodnią granicę wyznaczały rowy wodne, zachodnią - droga do Budziszowa. Centralnym elementem kompozycji była rozległa, regularna polana widokowa o wydłużonym kształcie, usytuowana na osi ówczesnej pałacowej elewacji ogrodowej;
- cmentarz ewangelicki - założony w II połowie XIX w. na planie prostokąta, z centralną aleją lipową, pośrodku której pierwotnie znajdowała się kaplica grobowa; usytuowany po wschodniej stronie drogi, na południe od wsi.
S jak Sobkowice
Sobkowice wzmiankowane były po raz pierwszy w 1231 r., w spisie czynszów płaconych szpitalowi św. Ducha we Wrocławiu. W 1329 i 1337 r. dziesięciny z Sobkowic otrzymywała parafia w Kostomłotach.Ciekawostką jest, że w 1795 r. dobra rycerskie w Sobkowicach znajdowały się w posiadaniu Friedricha Wilhelma von Seidlitz (1730 - 1796), Landrata powiatu średzkiego w latach 1780-1796, którego płyta nagrobna znajduje się w kościele w Wilkowie Średzkim.
Warto zobaczyć:
- dwa krzyże pokutne - granit, XIV – XVI w., przy skrzyżowaniu dróg, po wschodniej stronie drogi do Samsonowic;
- historyczne domy - budynki mieszkalne gospodarcze, I-kondygnacyjne, kryte ceramicznymi dachami dwuspadowymi o symetrycznych połaciach. Przykładem takiej zabudowy z 1 poł. XIX w. jest dom mieszkalny nr 2;
S jak Szymanowice
Wieś położona w środkowej części gminy, oddalona 8 km od Kostomłotów.Szymanowice wzmiankowane były po raz pierwszy w 1301 r. jako Simonis villa. W 1409 r. znajdowały się w nich dobra rycerskie liczące 10 łanów. Do wojny trzydziestoletniej osada wymieniana była jako majętność ziemska. W 1721 r. wzmiankowano istnienie we wsi 2 gospodarstw kmiecych.
S jak Świdnica Polska
Wieś zlokalizowana w centralnej części gminy, w odległości 14 km od Kostomłotów i 13 km od Środy Śląskiej. Nazwa miejscowości pojawia się po raz pierwszy w źródłach w dokumencie papieża Innocentego IV z 9 sierpnia 1245 r., zatwierdzającym posiadłości biskupstwa wrocławskiego.
Warto zobaczyć:
- kościół parafialny pw. św. Jadwigi - budowla późnobarokowa, została wzniesiona w 1749 r. w miejscu wcześniejszej świątyni drewnianej. W 1885 r. dobudowana została neobarokowa wieża. Kościół remontowany był w latach: 1972, 1975 (pokrycie dachu kościoła ocynkowaną blachą), 1979 (remont elewacji), 1983 (remont więźby dachowej), 1992 i 1998 (wymiana pokrycia dachowego na ceramiczne).Przy obecnej głównej drodze wiejskiej, przy zagrodzie nr 7, w licu muru granicznego posesji, wzniesiona została kaplica pw. św. Józefa Robotnika.
- krzyż pokutny - granitowy, wmurowany w mur cmentarza przykościelnego na jego południowo-zachodnim odcinku, XIV-XVI w., w obecnym miejscu znajduje się co najmniej od 1920 r.;
- pomnik ofiar I Wojny Światowej – z 1918 r., znajduje się przy murze cmentarnym, po 1945 r. zaadaptowany jako kapliczka z figurą Marii oraz figura św. Jana Nepomucena wykonana z piaskowca barokowa pochodząca z 1722 r.
W jak Wichrów
Wieś położona w zachodniej części gminy, w odległości 3 km od Kostomłotów i 19 km od Środy Śląskiej. Najstarsza wzmianka o wsi pochodzi z 1267 r., kiedy to szpital trędowatych we Wrocławiu otrzymał od biskupa wrocławskiego Tomasza prawo pobierania dziesięciny z Wichrowa (Wytherow). Kolejne informacje o miejscowości pochodzą już z dokumentów XIV-wiecznych.
Warto zobaczyć:
- kościół filialny pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny – budowla o formach barokowo-eklektycznych. Pierwotna świątynia wzniesiona została w XV w., obecna w 1755 r. Kościół wzmiankowany był w 1435 r. W okresie reformacji przez kilkadziesiąt lat pełnił funkcję świątyni ewangelickiej. Kościół wówczas był obsługiwany przez duszpasterza z Pichorowic,
- cmentarz przykościelny;
- mur cmentarny wraz z czterema wmurowanymi krzyżami pokutnymi - granitowe krzyże z XIV-XVI w. znajdujące się: w północno-wschodnim odcinku muru, w zewnętrznej stronie na prawo od głównej, południowej bramy cmentarza, w jego odcinku wschodnim oraz na kamiennym cokole po zewnętrznej stronie południowo-wschodniego odcinka muru cmentarnego.
W jak Wilków Średzki
Wieś położona we wschodniej części gminy, w odległości 11 km od Kostomłotów i 15 km od Środy Śląskiej. Wilków wzmiankowany był po raz pierwszy w 1305 r. z powodu skargi wniesionej do biskupa wrocławskiego, przez Bruna prokuratora klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu na Zeschibora, który odmawiał płacenia dziesięciny ze swych dóbr rycerskich (allodium). W 1322 r. wymieniona Bogusława, wdowa po grafie Mathiasie z Wylcowicz.
Warto zobaczyć:
- kościół filialny pw. św. Mateusza - rzymsko-katolicki, gotycki, wzniesiony ok. 1400 r., zmodernizowany na przełomie XIX/XX w., remontowany w latach 1976-1978. Istnienie kościoła parafialnego w Wilkowie Średzkim potwierdzone zostało po raz pierwszy w 1325 r., kiedy to odnotowany został proboszcz Sydilmannus w spisie danin składanych klasztorowi św. Wincentego we Wrocławiu. W dobie reformacji świątynia przejęta przez protestantów, zwrócona została katolikom w 1654 r.;
- cmentarz komunalny - wspólny dla katolików i ewangelików, obecnie parafialny, założony w I kwartale XX w. na wschód od wsi, po południowej stronie drogi prowadzącej do Wnorowa.
Z jak Zabłoto
Wieś położona w środkowej części gminy, w odległości 2 km od Kostomłotów i 14 km od Środy Śląskiej. Najwcześniejsze informacje o miejscowości łączą się z postacią Piora Włostowica, który w 1240 r. podarował opatowi wrocławskiego klasztoru premonstratensów św. Wincentego bardzo bogate dobra w Kostomłotach (Kotskin) i w Zabłociu. Kolejne wzmianki o wsi pochodzą z 1308 r., kiedy to Johannowi von Mollensdorf i Mathiasowi von Mulheim przedłużone zostało książęce prawo do wsi Zabuloth.
Warto zobaczyć:
- kaplica pw. Najświętszej Rodziny - wzniesiona została około 1890 r. Jest to budowla o formach neogotyckich. Najważniejszymi elementami wyposażenia kaplicy są neogotycki ołtarz główny (ok. 1890 r.), obraz z przedstawieniem Trójcy Świętej oraz Józefa i Marii (ok. 1890 r.) oraz obraz Drogi Krzyżowej (ok. 1890 r.)
